Niet schrijven om weer vergeten te worden

Samen met Esther Bremer liet Anja de Crom Pitty lesbisch worden op college. Daarna volgde een reeks andere lesbische boeken van deze auteur, waarvan haar nieuwste - Halsoverkop - onlangs van de persen rolde. Via Stichting Lesbisch Lezen zet ze zich ook in voor de instandhouding van het Nederlandstalig lesbisch literair erfgoed. Haar motivatie is duidelijk: 'Er is grote behoefte aan boeken waarin lesbische vrouwen zichzelf herkennen.'

Tekst Anneke van Wolfswinkel | visagie Bernadette de By | fotografie Ibrahim Farah

De tafel in de woonkeuken van het huis in "De Vinex", zoals Anja de Crom de nieuwbouwwijk waar ze woont steevast noemt, is gedekt voor een uitgebreide lunch. De twee door de keuken sluipende Rexen kijken met hun sfinxachtige ogen verlangend naar de avocado's, gekookte eieren en tomaten. "De katten zijn met de verkering meegekomen", zegt Anja terwijl ze de deur naar de tuin voor ze openzet. Haar nieuwste boek, Halsoverkop, rolde een paar dagen eerder van de drukpersen.
Al zo lang ze zich kan herinneren houdt Anja van boeken. "Als we 's zomers op de camping stonden, klom ik in een boom, met een boek. Het ging me niet om dat klimmen - al was dat natuurlijk wel stoer - maar dat ik een rustige plek had om te zitten en een boek te lezen. Ik las alles wat de bibliobus in het dorp had: Pitty, De Dolle Tweeling, Claudia, De Kameleon. Al die series las ik achter elkaar."

Schrijven deed ze ook altijd: dagboeken en brieven aan penvriendinnen. Op de PA (de huidige Pabo) schreef ze de schoolkrant vol. "Het enige wat ik niet schreef, waren de zeventien werkstukken die onderdeel vormden van het eindexamen. Dus werd mij vriendelijk verzocht de opleiding te verlaten." Anja ging voor een plaatselijk sufferdje schrijven, zat een tijdje bij Loesje (van de posters) en belandde uiteindelijk als secretaresse bij een groot bedrijf. Daar groeide ze binnen zes jaar door tot manager van een technisch team. Een baan die, zo concludeerde ze na een tijdje, totaal niet bij haar paste. "Ik zat wat rond te kijken in mijn huis. De woonkamer was oranje, de achterkamer geel met rode deuren, mijn slaapkamer was lila, mijn keuken knalblauw, en de wc was een bos. Ik dacht: iets is hier niet in verhouding. Misschien moest ik maar eens wat creatiever werk gaan doen."

Anja zegde haar baan op om te gaan schrijven. Met Esther Bremer, die ze een paar jaar later in een chatbox ontmoette, besloot ze een vervolg te schrijven op de Pitty-boekjes. Alleen ontdekt Pitty hierin de lesbische liefde. Samen schreven ze Pitty naar college, waarin ze de stijl en dramatiek van de oorspronkelijke boekjes ('Hemeltje!' 'Dweepster!') perfect nabootsten. Daarna schreven Esther en Anja Artemis op jacht - over hetzelfde meisjescollege, maar met een minder 'zoete' hoofdpersoon - dat begin 2006 uitkwam. Eind dat jaar kwam ook Anja's vrolijke roman Villa Volta uit, over een meisje van begin twintig dat terechtkomt in een groep oudere lesbische vrouwen die een woongroep willen beginnen.
Halsoverkop gaat over dezelfde groep vrouwen, maar speelt een paar jaar later (Anja lacht: "Ik oefen mezelf nu om te zeggen: 'Je hoeft Villa Volta niet gelezen te hebben om Halsoverkop leuk te vinden, maar waarschijnlijk wil je het wel.").

Flierefluiter
Hoofdpersoon in beide boeken is Sara, een meisje in wie Anja zichzelf wel een beetje herkent. "Ik heb ook een tijdje dreads gehad en in een café gewerkt. En ik ben van school geschopt, dus ik weet hoe dat voelt. Sara is een beetje een flierefluiter, ze ziet wel wat er op haar pad komt. Dat soort meisjes bestaat, hoewel je ze steeds minder ziet. Eigenlijk is het een levenshouding die meer mensen zouden moeten hebben. Waarom zou je nu al exact moeten weten wat je over tien jaar wilt doen?" Toen ze begin twintig was, heeft Anja zelf ook een tijdje in een woongroep gewoond, in een voormalig kraakpand. "In een woongroep zit altijd een bepaalde dynamiek. Je komt elkaar tegen, in de gang, in de keuken, je eet samen en je weet meer van elkaar dan je tegen elkaar zegt. Al was het alleen maar omdat je elkaars post leest, of je huisgenoten hoort telefoneren."

In Halsoverkop krijgen de vrouwen van Villa Volta te horen dat de eigenaar het pand wil verkopen, waardoor het voortbestaan van de woongroep op het spel staat. Ook verschijnt er een malafide therapeute ten tonele en wordt Sara's relatie met Mo op de proef gesteld. Een deel van het boek speelt zich af op het eiland La Gomera. Anja was er op vakantie en wist meteen dat het een geschikte plek was voor de verhaallijn die ze in haar hoofd had. "De stranden zitten daar 's avonds vol met jonge en oude hippies, die daar een beetje naar de zonsondergang zitten te kijken, jointjes roken en wijn drinken, djembé of didgeridoo spelen of met brandende fakkels jongleren. Eigenlijk had ik Fuerteventura op het oog, maar La Gomera was nog perfecter."

Enorme generatiekloof
Sharona, het puberende nichtje van Kitty, komt logeren in Villa Volta. Haar opvattingen ('Als ik achttien ben, neem ik een borstvergroting') zijn even schrikken voor de dames en maken een enorme generatiekloof zichtbaar. "Het grote verschil tussen de jaren tachtig en nu zit 'm in één woord: solidariteit", zegt Anja, in 1964 geboren en in de jaren tachtig dus zelf een twintiger. "Dat staat lijnrecht tegenover individualisme. De maatschappij is nu zo ver geïndividualiseerd, dat de behoeften van de individuele mens volledig centraal staan. Sharona is echt een product van die maatschappij. Voor haar gevoel kun je alles pakken; kleding ga je 'halen', je 'neemt' een borstvergroting. Een gevolg van deze levenshouding is dat het heel moeilijk is om mensen warm te krijgen voor een goede zaak, en ze voor langere tijd aan je te binden. Voor de vrouwenbeweging en de homobeweging is het wel essentieel dat je mensen hebt die volgend jaar nog meedoen. Ik denk dat het voor veel mensen het leven makkelijker zou maken als er meer gemeenschapsgevoel zou zijn." Toch is dat gemeenschapsgevoel niet volledig verdwenen, het neemt alleen andere vormen aan, denkt Anja. "Het is leuk dat er internet is, met forums en Hyves en chats. Ook al is het virtueel, het zijn wel plekken waar je mensen kan ontmoeten." Bij boekpresentaties van LaVita Publishing, de Trotse Lesboot van Stichting OndersteBoven en de lesbische debatten van FemFusion ziet Anja dat verschillende generaties elkaar ontmoeten. "Ouderen kunnen van jongeren vooral leren hoe je internet als instrument kan inzetten. En dat je anno 2009 niet kunt verwachten dat mensen zich voor het leven ergens aan binden. Jongeren kunnen van ouderen leren hoe je samen iets voor elkaar krijgt, én dat er een hele historie is voorafgegaan aan waar we nu zijn. We hebben veel bereikt. De rechten voor homo's en lesbo's zijn in Nederland goed geregeld en er is misschien minder reden dan dertig jaar geleden om massaal de straat op te gaan. Maar het is belangrijk om je te realiseren dat voor al die rechten wél gevochten is."

Herkenning
Anja werkt op zolder: "Ik heb een penthouse office, met dakterras," zegt ze lachend. In de woonkamer op de eerste verdieping staat een boekenkast vol met lesbische boeken. En detectives, al zitten daar niet zo heel veel lesbische tussen. "In de jaren negentig zijn wel wat lesbische detectives verschenen, bijna allemaal in het Engels. Ik ben nu verdiept in de boeken van Sarah Dreher, over de lesbische detective Stoner McTavish. Dat vind ik nou een leuk type. Als die een heel erg frêle stoeltje ziet, durft ze er niet op te gaan zitten omdat ze bang is dat ze het kapot maakt. Ik hoorde eens iemand zeggen over lesbische detectives: 'Die zijn helemaal niet lesbisch, want die gaan alleen af en toe thuis eten bij hun vriendin.' Ik vind het juist fijn als het lesbisch-zijn niet het enige onderwerp is, maar gewoon een gegeven. Ik ben trouwens ook erg fan van Armistead Maupin. Die heeft de serie Verhalen van de stad geschreven, over een vriendengroep - homo, hetero en lesbisch - in San Francisco. Hij schrijft met zóveel liefde over zijn personages ... Ik hoop dat ik dat ook doe."
Er zijn maar weinig lesbische schrijfsters die ook lesbische boeken schrijven. Anja denkt de reden daarvoor wel te begrijpen: "Van lesbische boeken verkoop je er beduidend minder. En als je al naam gemaakt hebt met mainstream-boeken is het een risico om een lesbisch boek te schrijven. Dat is een vreemd mechanisme, maar het werkt nu eenmaal zo. Ik vind dus ook niet dat je als lesbische schrijfster de heilige plicht hebt ook lesbische boeken te schrijven. Maar je kunt het doen, dus je laat een enorme kans liggen als je het niet doet. Er is grote behoefte aan boeken waarin lesbische vrouwen zichzelf herkennen. Kijk maar wat er gebeurt als twee meisjes in GTST een relatie krijgen, dan zit heel lesbisch Nederland voor de tv. Je leest boeken omdat je ze spannend vindt, of mooi geschreven. Maar toch vooral omdat je even weg wilt zijn. Dan is het fijn om weg te gaan met iemand met wie je iets gemeen hebt."

Lesbisch lezen
Met Hilda Abbing heeft Anja de Stichting Lesbisch Lezen opgericht, waarvan ze voorzitter is. De informatieve website www.lesbischlezen.nl, waarvoor Anja een jaar geleden nog aan de keukentafel zat te programmeren, loopt inmiddels als een trein. "Ik vind het verschrikkelijk belangrijk dat mensen weten dat er veel meer lesbische boeken geschreven zijn dan die van Minke Douwesz en Karin Giphart – niets ten nadele van die twee, natuurlijk. Met de stichting willen we door informatie te geven, bijdragen aan de instandhouding van het Nederlandstalig lesbisch literair erfgoed. Op de website proberen we zo volledig mogelijk te laten zien wat er aan lesbische boeken verschenen is. Niet alleen nu, maar ook twintig, dertig, zelfs zestig jaar geleden. Boeken worden niet geschreven om direct weer vergeten te worden. Het is een krachtige website geworden met strakke zoekfuncties. We krijgen heel veel enthousiaste reacties. In een jaar tijd is de website uitgegroeid tot dé plek voor iedereen die informatie zoekt over lesbische literatuur.' Ook de activiteiten die de stichting organiseert, zoals weggeefacties, bioscoopbezoek en een literaire wandeling, vallen in goede aarde bij de liefhebbers van het lesbische boek.

Anja is trots dat ze deel uitmaakt van LaVita Publishing. "Ik vind het geweldig dat er een lesbische uitgeverij is met zo'n gevarieerd aanbod aan mooie en leuke lesbische boeken. Dat aanbod wordt alleen maar groter." Halsoverkop wordt op de dag van het interview verspreid onder alle winkels die het boek besteld hebben - op weg naar de lezers.