Interview: producent Søren Stærmose over zijn 'Millennium-missie'

In 2005 koopt productiemaatschappij Yellow Bird de filmrechten van Stieg Larssons Millenniumtrilogie. Vijf jaar later is producent Søren Stærmose overdonderd door het succes: "We hebben echt geluk gehad dat we die boeken ontdekten voor ze alle verkooprecords braken."

Tekst: Anja de Crom | verschenen in Skrien, 2009

Søren Stærmose (Denemarken, 1952) studeert literatuur en film aan de universiteit van Kopenhagen en begint zijn carrière als producer van documentaires, commercials en korte films. De overstap naar speelfilm komt eind jaren tachtig, nadat hij met Ole Sondberg een achter-de-schermen-documentaire heeft gemaakt over Babette's Feast van de Deense regisseur Gabriel Axel. "Tijdens het Oscar-gala vroeg Gabriel Axel ons of wij zijn volgende grote film wilden produceren," vertelt Stærmose. "Christian, een road movie door Duitsland, Frankrijk, Spanje en Marokko over de liefde tussen een christenjongen en een moslimmeisje. Fantastisch om te doen. Dat was onze eerste grote speelfilm, en toen begon de bal te rollen."

In 1991 koopt Stærmose de rechten van de Martin-Beck-boeken van Maj Sjöwall en Per Wahlöö om er tv-series en films van te maken. Het worden de eerste producties in het genre waarmee hij definitief naam zal maken: de verfilming van misdaadliteratuur en literaire thrillers. Aangezien Wahlöö in 1975 al is overleden, verschijnen er geen nieuwe boeken meer van het duo. Stærmose kan het personage van Martin Beck kopen en produceert een grote serie, gebaseerd op de karakters uit de boek. Het wordt een hit. Stærmose is ondertussen naar Zweden verhuisd – "voor de liefde" – en daar zijn eigen bedrijf begonnen, zonder Sondberg. Hij maakt een paar uitstapjes naar onder andere comedy, drama en een televisiesitcom. Als hij Ole Sondberg weer tegenkomt, is die bezig met het produceren van een serie rondom Wallander, naar de immens populaire thrillers van Hennig Mankell. Stærmose en Sondberg besluiten weer te gaan samenwerken. Gezamenlijk maken ze dertien Wallander-films in het Zweeds en zes in het Engels, voor de BBC, met Kenneth Branagh in de hoofdrol. Het levert hun productiemaatschappij Yellow Bird onder andere een BAFTA op voor de beste dramaserie. De Wallander-serie wordt verkocht aan meer dan vijftien landen.

Larssons idealisme
Terwijl Sondberg en Stærmose midden in de productie van Wallander zitten, dient zich een kans aan. "We hoorden dat er iets speciaals aankwam," vertelt Stærmose. "De Millenniumtrilogie van ene Stieg Larsson, eigenlijk een journalist. De boeken liepen al heel aardig, dus de rechten waren niet goedkoop." Maar Stærmose en Sondberg zijn gecharmeerd van de boeken van de dan al overleden Larsson: "Hij was heel idealistisch, begaan en betrokken bij mensen, hij zette zich in voor de rechten van vluchtelingen en vrouwen. Dat zie je terug in zijn manier van schrijven, de details en de personages zijn levensecht. Hij schrijft realistisch en je kunt je identificeren met de hoofdpersonen. Sommige schrijvers stellen zich in hun boeken heel afstandelijk op, Larsson deed dat niet. Hij wordt je vriend, iemand bij wie je je betrokken voelt. En zijn taalgebruik en de onverwachte wendingen in het verhaal maken zijn boeken tot regelrechte pageturners. Zelfs mensen die niet van lezen houden, lezen de Millenniumtrilogie." Yellow Bird besluit de rechten te kopen. "We hebben echt geluk gehad dat we die boeken ontdekten voor ze alle verkooprecords braken. Hadden we die rechten nu moeten kopen, dan zouden ze voor ons onbetaalbaar geweest zijn." Aangezien Stærmose binnen Yellow Bird de meeste ervaring heeft met alle aspecten van grote producties, van financiering tot post-productie, is hij de aangewezen persoon om de Millenniumfilms te produceren. Een van de grootste uitdagingen is het vinden van een actrice die het personage Lisbeth Salander geloofwaardig kan neerzetten: "Zij is eigenlijk helemaal geen logische hoofdpersoon. Ze is niet aardig, ze is een sociopaat, een gothic type, een buitenbeentje. Maar je sluit haar in je hart, omdat ze een superheld is, en tegelijkertijd heel menselijk. Noomi Rapace zet haar in de film prachtig neer."

Sneeuw en geld
Vier jaar zitten er tussen de eerste handtekening en de eerste release. Tijdens het draaien krijgt de crew te maken met onverwachte obstakels: "We hadden kou nodig, en heel veel sneeuw, en het wilde maar niet sneeuwen," herinnert Stærmose zich. "We gebruikten kunstsneeuw, maar vervolgens ging het regenen. Weg sneeuw. Dat heeft voor veel oponthoud gezorgd. Daarnaast namen de heftige scènes, zoals de verkrachting in Mannen die vrouwen haten, veel meer tijd in beslag dan gepland. Maar dat namen we voor lief, omdat we het boek recht wilden doen."

Het allergrootste obstakel? De financiering: "Het was in het begin niet eenvoudig om het project gefinancierd te krijgen. De boeken liepen nog niet zo goed als ze nu doen. Wij geloofden in het project, dus we dachten dat we makkelijk geld zouden krijgen, maar dat viel tegen. Naarmate de boeken populairder werden, kwam er steeds meer druk op de film te liggen. Gelukkig hadden we op dat moment het eerste materiaal om aan potentiële financiers te laten zien. Dat zorgde ervoor dat we steeds meer budget kregen en dus ook meer tijd om de film te maken die het boek verdiende. Eigenlijk was het de bedoeling dat er één film zou komen; de delen 2 en 3 werden verfilmd tot mini-series van elk twee episodes. We hadden alles al gedraaid vóór Mannen die vrouwen haten in de bioscoop werd vertoond," vertelt Stærmose. "Toen die film een succes werd, hebben we de televisiefilms bewerkt voor vertoning in de bioscoop. Dat betekende onder andere extra scènes draaien en een aantal aanpassingen in de post-productie." Uiteindelijk kan Yellow Bird beschikken over een budget van 13 miljoen euro voor het hele project: drie films en drie mini-series. "Dat is niets vergeleken bij de budgetten in Amerika, maar het is heel redelijk," zegt Stærmose. "Dit project konden we er goed mee financieren. Al moet je er natuurlijk nog steeds op dezelfde manier mee omgaan als met je huishoudportemonnee: als je melk koopt, kun je geen thee kopen. En als een draaidag uitloopt, vliegt het geld je zak uit."

Stærmoses idealisme
Mannen die vrouwen haten komt in Zweden uit op 27 februari 2009. Nog geen jaar later is de film de meest succesvolle Zweedse film ooit. "Dit had ik echt niet verwacht," zegt Stærmose. "We dachten dat het een succes kon worden, maar dit is absoluut buitenproportioneel. We wisten wel dat de film in Zweden veel bezoekers zou kunnen trekken, en misschien in Denemarken en Noorwegen, maar we gingen er niet van uit dat de film buiten Scandinavië ook maar íéts zou doen. 2009 is een geweldig jaar geweest, een aaneenrijging van gala’s en premières in heel Europa." Succes voelt goed, vindt Stærmose: "Het is een beloning voor de tijd die ik erin gestopt heb en het is een voorrecht om dit mee te maken. Dit is zo groot! In heel Europa kennen mensen mijn werk. Ik hoef nooit meer uit te leggen wat ik doe. Het is echt een hoogtepunt. Eigenlijk verdient iedereen dit, één keer in zijn leven."

Het volgende hoogtepunt dient zich alweer aan: Yellow Bird is in onderhandeling met Sony Pictures over een Amerikaanse versie van Mannen die vrouwen haten. "Daar komt een hoop juridisch papierwerk bij kijken, want zo’n grote productie brengt risico’s met zich mee," vertelt Stærmose. "Maar ik weet zeker dat we daar wel uitkomen." Bang dat het authentieke Larsson-verhaal 'verhollywood' wordt is hij allerminst: "De Amerikanen hoeven geen remake te maken van de Zweedse film. Die film is er al, en die film is ónze interpretatie. Het werk van Larsson is zo rijk in plot en verhaallijnen, je zou het ook heel anders kunnen interpreteren. Ik zie de film als een hommage aan zijn werk en zijn feministische idealisme. Larsson gaf zijn uitgever alle rechten om ervoor te zorgen dat het verhaal verteld wordt, via televisie en film. Dat hebben wij in Zweden gedaan, de Amerikanen gaan het nu voor de rest van de wereld doen. Ik vind het spannend dat Ole en ik daar straks als producers aan mogen meewerken." Het werk van Stieg Larsson verder ontdekken en interpreteren en zorgen dat de rest van de wereld er ook mee kan kennismaken ziet Stærmose als zijn missie: "Het is geweldig om dat te mogen doen. Ik ben dus elke dag mijn droom aan het verwezenlijken. Tegelijkertijd is het natuurlijk ook gewoon werk. We hebben de dagelijkse routine, met problemen, financiering, te lange draaidagen, dat gaat allemaal gewoon door. En dat voelt niet als het verwezenlijken van een droom, maar wel degelijk als werk. Véél werk."